تفسیر

هـدايت و ضلالت در قرآن به معنى اجبار بر انتخاب راه درست يا غلطنيست ، بلكه به شهادت آيات مـتـعددى از خود قرآن ((هدايت)) به معنى فراهم آوردن وسائل سعادت و ((اضلال)) به معنى از بين بردن زمينه هاى مساعد است ، بدون اينكه جنبه اجبارى به خود بگيرد.

(آيه 27).

نـخـست مى گويد: ((خداوند از اينكه به موجودات ظاهرا كوچكى مانند پشه ويا بالاتر از آن مثال بزند هرگز شرم نمى كند)) (ان اللّه لا يستحيى ان يضرب مثلا مابعوضة فما فوقها) مثال وسيله اى اسـت بـراى تجسم حقيقت ، گاهى كه گوينده درمقام تحقير و بيان ضعف مدعيان است بلاغت سخن ايجاب مى كند كه براى نشان دادن ضعف آنه، موجود ضعيفى را براى مثال انتخاب كند مثلا در آيـه 73 سـوره حـج مـى خـوانـيـم : ((آنـهـا كـه مـورد پرستش شما هستند هرگز نمى توانند ((مـگـسـى))بـيـافرينند اگرچه دست به دست هم بدهند، حتى اگر مگس چيزى از آنها بربايد آنهاقدرت پس گرفتن آن را ندارند، هم طلب كننده ضعيف است و هم طلب شونده)).

گـرچـه در بـسـيارى از آيات قرآن ، سخن از نعمتهاى مادى بهشت است ولى دركنار اين نعمتها اشـاره به نعمتهاى معنوى مهمترى نيز شده است ، مثلا در آيه 72سوره توبه مى خوانيم : ((خداوند بـه مـردان و زنـان بـا ايـمان ، باغهائى از بهشت وعده داده كه از زير درختانش نهرها جارى است ، جـاودانه در آن خواهند بود، ومسكن هاى پاكيزه در اين بهشت جاودان دارند، همچنين خشنودى پروردگار كه ازهمه اينها بالاتر است و اين است رستگارى بزرگ)).

آيـه 26 ـ شـان نزول : هنگامى كه در آيات قرآن ، مثلهائى به ((ذباب)) (مگس) و((عنكبوت)) نازل گرديد، جمعى از مشركان اين موضوع را بهانه قرار داده زبان به انتقاد گشودند و مسخره كردند كه اين چگونه وحى آسمانى است كه سخن از((عنكبوت)) و ((مگس)) مى گويد؟ آيه نازل شد و با تعبيراتى زنده به آنها جواب داد.

جـالـب اينكه تنها وصفى كه براى همسران بهشتى در اين آيه بيان شده وصف ((مطهرة)) (پاك و پاكيزه) است و اين اشاره اى است به اينكه : اولين و مهمترين شرطهمسر، پاكى و پاكيزگى است ، و غـيـر از آن هـمـه تـحـت الشعاع آن قرار دارد، حديث معروفى كه از پيامبر(ص) نقل شده نيز اين حـقـيـقـت را روشـن مـى كـند آنجا كه مى فرمايد: ((از گياهان سرسبزى كه بر مزبله ها مى رويد بپرهيزيد! عرض كردند: اى پيامبر! منظور شما از اين گياهان چيست ؟ فرمود: زن زيبائى است كه در خانواده آلوده اى پرورش يافته)).

از آنـجا كه در آيه قبل ، كافران و منكران قرآن به عذاب دردناكى تهديد شدند،در اين آيه سرنوشت مـؤمـنـان را بيان مى كند نخست مى گويد: ((به آنها كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام داده اند بـشـارت ده كـه بـراى آنها باغهائى از بهشت است كه نهرها از زير درختانش جريان دارد)) (وبشر الذين آمنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجرى من تحتها الا نهار).

مـى دانيم باغهائى كه آب دائم ندارند و بايد گاهگاه از خارج ، آب براى آنهابياورند، طراوت زيادى نـخواهند داشت ، طراوت از آن باغى است كه هميشه آب در اختيار دارد، آبهائى كه متعلق به خود آن اسـت و هـرگـز قـطـع نـمى شود، خشكسالى و كمبود آب آن را تهديد نمى كند و چنين است بـاغـهـاى بهشت ، سپس ضمن اشاره به ميوه هاى گوناگون اين باغها مى گويد: ((هرزمان از اين بـاغـهـا مـيوه اى به آنها داده مى شود مى گويند: اين همان است كه از قبل به ما داده شده است)) (كـلـمـا رزقـوا مـن ثمرة رزقا قالوا هذا الذى رزقنا من قبل) سپس اضافه مى كند: (( و ميوه هائى بـراى آنـهـا مـى آورنـد كه با يكديگر شبيهند)) (و اتوابه متشابها) يعنى همه از نظر خوبى وزيبائى هـمـانـندند، آنچنان در درجه اعلا قرار دارند كه نمى شود يكى را بر ديگرى ترجيح داد، يك از يك خوشبوتر، يك از يك شيرينتر و يك از يك جالبتر و زيباتر! وبالاخره آخرين نعمت بهشتى كه در اين آيه به آن اشاره شده همسران پاك و پاكيزه است مى فرمايد: ((براى آنها در بهشت همسران مطهر و پـاكـى اسـت)) (و لـهم فيهاازواج مطهرة) پاك از همه آلودگيهايى كه در اين جهان ممكن است داشـتـه بـاشـنـد،پـاك از نـظـر روح و قـلـب و پـاك از نظر جسم و تن و در پايان آيه مى فرمايد: ((مؤمنان جاودانه در آن باغهاى بهشت خواهند بود)) (و هم فيها خالدون).

قـرآن مـرز ((زمـان ومـكـان))را در هم شكسته وهمچنان به همان قيافه اى كه1400 سال قبل در محيط تاريك حجاز تجلى كرد، امروز بر ما تجلى مى كند،پيداست هرچه رنگ زمان و مكان به خود نـگـيرد تا ابد و در سراسر جهان پيش خواهد رفت ، بديهى است كه يك دين جهانى و جاودانى بايد يـك سـنـد حـقـانيت جهانى وجاودانى هم در اختيار داشته باشد اما ((روحانى بودن قرآن)) امور خـارق الـعـاده اى كـه از پـيـامـبـران پيشين به عنوان گواه صدق گفتار آنها ديده شده معمولا جـنبه جسمانى داشته زنده كردن مردگان ، سخن گفتن كودك نوزاد در گاهواره ، و همه جنبه جسمى دارند و چشم و گوش انسان را تسخير مى كنند، ولى الفاظ قرآن كه ازهمين حروف الفبا و كـلـمات معمولى تركيب يافته در اعمال دل و جان انسان نفوذمى كند، افكار و عقول را در برابر خـود وادار به تعظيم مى نمايد معجزه اى كه تنها بامغزها و انديشه ها و ارواح انسانها سروكار دارد، برترى چنين معجزه اى بر معجزات جسمانى احتياج به توضيح ندارد.

(آيه 25).

از ميان معجزات و خارق عاداتى كه از پيامبر اسلام (ص) صادر شده قرآن برترين سند زنده حقانيت او اسـت عـلـت آن ايـن اسـت كـه قـرآن مـعـجزه اى است ((گويا))، ((جاودانى))، ((جهانى)) و ((روحـانى)) پيامبران پيشين مى بايست همراه معجزات خود باشند در حقيقت معجزات آنها خود زبـان نـداشـت و گـفتار پيامبران ،آن را تكميل مى كرد ولى قرآن يك معجزه گوياست ، نيازى به مـعـرفـى نـدارد خـودش بـه سـوى خود دعوت مى كند، مخالفانى را به مبارزه مى خواند محكوم مـى سـازد، و ازمـيـدان مـبـارزه ، پـيـروز بـيـرون مـى آيـد لـذا پـس از گـذشت قرنها از وفات پـيـامـبر(ص)همانند زمان حيات او، به دعوت خود ادامه مى دهد، هم دين است و هم معجزه ،هم قانون است و هم سند قانون.

هـمـانطور كه از لفظ ((معجزه)) پيداست ، بايد پيامبر قدرت بر انجام اعمال خارق العاده اى داشته بـاشد كه ديگران از انجام آن ((عاجز)) باشند پيامبرى كه داراى معجزه است لازم است مردم را به ((مقابله به مثل)) دعوت كند، او بايد علامت ونشانه درستى گفتار خود را معجزه خويش معرفى نمايد تا اگر ديگران مى توانندهمانند آن را بياورند، واين كار را در اصطلاح ((تحدى)) گويند.

از آنجا كه نفاق و كفر گاهى از عدم درك محتواى نبوت و اعجاز پيامبر(ص)سرچشمه مى گيرد، در اينجا انگشت روى معجزه جاويدان ((قرآن)) مى گذاردمى گويد: ((اگر در باره آنچه بر بنده خود نازل كرده ايم ، شك و ترديد داريد لااقل سوره اى همانند آن بياوريد)) (وان كنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسورة من مثله).

و به اين ترتيب قرآن همه منكران را دعوت به مبارزه با قرآن و همانند يك سوره مانند آن مى كند تا عـجـز آنـهـا دلـيـلـى بـاشد، روشن بر اصالت اين وحى آسمانى در رسالت الهى آورنده آن ، سپس مـى گويد: تنها خودتان به اين كار قيام نكنيد بلكه ((تمام گواهان خود را جز خدا دعوت كنيد (تا شـمـا را در اين كار يارى كنند) اگر درادعاى خود صادقيد كه اين قرآن از طرف خدا نيست)) (و ادعوا شهدآكم من دون اللّه ان كنتم صادقين).

كـلـمـه ((شـهـدا)) در ايـنجا اشاره به گواهانى است كه آنها را در نفى رسالت پيامبر(ص) كمك مـى كردند، و جمله ((من دون اللّه)) اشاره به اين است كه حتى اگرهمه انسانها جز ((اللّه)) دست به دست هم بدهند، براى اينكه يك سوره همانندسوره هاى قرآن بياورند قادر نخواهند بود.

(آيـه 24)ـ در ايـن آيه ، مى گويد: ((اگر شما اين كار را انجام نداديد ـ و هرگزانجام نخواهيد داد ـاز آتشى بترسيد كه هيزم آن بدنهاى مردم بى ايمان و همچنين سنگها است))! (فان لم تفعلوا و لن تـفـعـلـوا فاتقوا النار التى و قودها الناس والحجارة)((آتشى كه هم اكنون براى كافران آماده شده است)) و جنبه نسيه ندارد! (اعدت للكافرين).

((وقـود)) بـه مـعـنـى ((آتشگيره)) است يعنى ماده قابل اشتعال مانند هيزم و دراينكه منظور از ((حجارة)) چيست ؟ آنچه با ظاهر آيات فوق ، سازگارتر به نظرمى رسد اين است كه آتش دوزخ از درون خـود انـسـانه، و سنگه، شعله ور مى شود،و باتوجه به اين حقيقت كه امروز ثابت شده همه اجـسام جهان در درون خود، آتشى عظيم نهفته دارند، درك اين معنى مشكل نيست در آيه 6 و 7 سـوره هـمـزه مـى خـوانـيـم : ((آتـش سوزان پروردگار، كه از درون دلها سرچشمه مى گيرد و بـرقـلـبـهاسايه مى افكند، و از درون به برون سرايت مى كند)) (به عكس آتشهاى اين جهان كه از بيرون به درون مى رسد)!.

بـطـور كـلى هرچه را در رديف خدا در زندگى مؤثر دانستن يكنوع شرك است ،ابن عباس مفسر معروف در اينجا تعبير جالبى دارد مى گويد: ((انداد، همان شرك است كه گاهى پنهان تر است از حركت مورچه بر سنگ سياه در شب تاريك ، ازجمله اينكه انسان بگويد: به خدا سوگند، به جان تو سوگند، به جان خودم سوگند(يعنى خدا و جان دوستش را در يك رديف قرار بدهد) و بگويد اين سـگ اگـرديـشـب نـبـود دزدان آمـده بـودنـد! (پس نجات دهنده ما از دزدان اين سگ است) يابه دوستش بگويد: هرچه خدا بخواهد و تو بخواهى ، همه اينها بوئى از شرك مى دهد)).

در تـعـبـيـرات عـاميانه روزمره نيز بسيار مى گويند: ((اول خد، دوم تو))! بايد قبول كرد كه اين گونه تعبيرات نيز مناسب يك انسان موحد كامل نيست.

(آيه 23)ـ.